Dementievriendelijke samenleving

In Gelderland streven steeds meer gemeenten naar een dementievriendelijke samenleving. Een samenleving die mensen met dementie én hun mantelzorgers omarmt, ondersteunt en kansen biedt om te kunnen blijven meedoen. Gemeenten voorzien een grote toename van het aantal mensen met dementie. Volgens prognoses van Alzheimer Nederland heeft ons land in 2040 meer dan een half miljoen mensen met dementie. Van al deze mensen verwachten we dat ze, vaak met hulp van anderen, zo lang mogelijk thuis blijven wonen. Maar hoe pakken we dat nu aan?

In een dementievriendelijke samenleving kunnen mensen met dementie niet alleen langer thuis blijven wonen. Hun levenskwaliteit én de levenskwaliteit van hun mantelzorgers neemt ook toe. Mantelzorgers zijn cruciaal bij het langer thuis kunnen wonen van mensen met dementie. Om de zorg op een zo prettig mogelijke manier vol te houden, hebben zij ondersteuning nodig. Op dit moment voelt ruim vijftig procent van de mantelzorgers zich zwaar belast.
De kern van de dementievriendelijke samenleving gaat om het wegnemen van taboes en het creëren van bewustwording: hoe ga je om met iemand met dementie? Hoe komen we tot een samenleving waarin mensen ontspannen met elkaar omgaan en waarin volop plaats is voor mensen die ‘anders’ zijn.

Binnen de dementievriendelijke samenleving ligt de verantwoordelijkheid voor het langer thuis blijven wonen bij mantelzorgers, zorgsector en de gemeenschap. In cocreatie ontwikkelen burgers en lokale partners initiatieven die de levenskwaliteit van dementerenden vergroot.

Belangrijke aspecten bij een dementievriendelijke samenleving:

  • Betrek mensen met dementie. Nodig hen uit om bij de voorbereidingen mee te doen.
  • Stem bestaande activiteiten af op mogelijkheden en talenten van de mensen met dementie; doe vooral een beroep op wat mensen met dementie nog wel kunnen.
  • Mobiliseer mensen om mee te doen. Zorg voor een dynamiek van twee kanten: vanuit het project ideeën en plannen lanceren, en omgekeerd iedereen uitnodigen om zelf suggesties te doen en die samen uit te voeren.
  • Sluit aan bij de energie van mensen die enthousiast en betrokken (willen) zijn. Ambassadeurs nemen het heft in eigen hand en mobiliseren dorp of buurt om ervoor te zorgen dat mensen op de hoogte zijn van de mogelijkheden en mee doen.

Vier actiepunten voor een dementievriendelijke samenleving

1. Taboedoorbreking en bevorderen van kennis

Acties gericht op kennisdeling over dementie, genuanceerde beeldvorming, omgaan met dementie, en het gericht ontsluiten van informatie, signaleren en doorverwijzen. Gericht op professionals en voor een breed publiek op locaties waar veel mensen komen: horeca, winkels, verenigingen (sport- en hobby), ondernemers, ontmoetingscentra, banken, bibliotheek.

2. Iedereen is welkom

Acties gericht op integratie, participatie en ontmoeting (ook tussen generaties) en het wegnemen van fysieke en psychologische drempels in allerlei omstandigheden: het dagelijks leven, de contacten met de gemeente, het verenigingsleven, het doen van vrijwilligerswerk, sport en cultuur. Veel mensen met dementie voelen zich buitengesloten door de samenleving. Hierdoor verliezen zij aansluiting met anderen en mist de samenleving op haar beurt hun vaardigheden en talenten. Bovendien is bewegen – fysiek, geestelijk en sociaal – goed voor mensen met dementie. Door fysiek te bewegen brengen zij de hersenen ook in beweging. Dat vertraagt het proces van dementie, waardoor de levenskwaliteit verbetert.

3. Veilig en zelfredzaam thuis

Acties gericht op het informeren, adviseren en ondersteunen van mensen met dementie in het behoud van hun zelfredzaamheid in huis door specifieke woningaanpassingen en woontechniek (gericht op veiligheid, herkenning, oriëntatie en gemak). Tevens acties betreffende buurtaanpassingen, verbeteren van de toegankelijkheid en de afstemming tussen zorgtrajectbegeleiders, woonadviseurs, woningcorporatiemedewerkers en klusbedrijven.

4. Betrouwbare vervoersoplossingen

Acties gericht op betrouwbaar en toegankelijk vervoer, dat rekening houdt met de situatie (ook financieel) van mensen met dementie, zodat zij de plekken en initiatieven kunnen bereiken waar ze mee kunnen blijven doen (bijvoorbeeld daginvulling, ontmoeting, bewegen (lichaam en geest), vrijwilligerswerk).

Op weg naar een inclusieve samenleving

Op initiatief van een bevlogen ambtenaar, wethouder, welzijnsorganisatie of burgerinitiatief, zijn in Gelderland meerdere gemeenten op weg naar een dementievriendelijke leefomgeving. Er zijn ook gemeenten die niet kiezen niet voor één specifieke bevolkingsgroep: zij gaan aan de slag met de inclusieve samenleving. Een samenleving waar iedereen kan meedoen, ongeacht beperking of achtergrond.

De keuze voor het streven naar een inclusieve samenleving wordt ingegeven door het VN-Verdrag Handicap, dat sinds juli 2016 van kracht van kracht is. Per 1 januari 2017 is het verplicht om gebouwen, bedrijven en informatie toegankelijk te maken voor personen met een beperking. Het VN-Verdrag rekent af met de belemmeringenwaar mensen met een handicap dagelijks tegenaan lopen en die het leven ingewikkeld maken.

VN-Verdrag Handicap
Het VN-Verdrag Handicap gaat over een groot aantal thema’s, die te maken hebben met het dagelijks leven: arbeid, onderwijs, wonen, verkeer en vervoer, zorg, ondersteuning, sport, cultuur, vrijetijdsbesteding en uitgaan. Voor alle thema’s is het de ambitie er voor te zorgen dat mensen met een beperking op voet van gelijkheid met anderen kunnen meedoen aan de samenleving. Beperking wordt breed opgevat: niet alleen fysiek, visueel, auditief en psychisch, maar ook financieel, door laaggeletterdheid, culturele achtergrond of dementie.

Belangrijke begrippen bij een inclusieve samenleving zijn daarbij: non-discriminatie, participatie, gelijke kansen, toegankelijkheid en respect voor de waardigheid en persoonlijke autonomie. In een inclusieve samenleving kan iedereen zelfstandig wonen en onderwijs volgen; voelt iedereen zich welkom als consument; heeft iedereen gelijke kansen als werknemer of als ondernemer; heeft iedereen toegang tot informatie en financiering en zijn openbare gebouwen en openbaar vervoer voor iedereen toegankelijk.

In een inclusieve samenleving zijn dus niet alleen fysieke drempels weggenomen, maar ook belemmeringen in de manier waarop anderen mensen met een beperking behandelen. Het is dus niet alleen een kwestie van geld voor aanpassingen. Het gaat ook om een mentaliteitsverandering.

Stapsgewijs naar een inclusieve samenleving
Met de ondertekening van het VN-Verdrag is het een wettelijke verantwoordelijkheid van gemeenten om te werken aan de inclusieve samenleving. Zij hebben opdracht om een lokale sociale inclusie-agenda op te stellen samen met ervaringsdeskundigen. Zo is de uitvoering van het VN-Verdrag in de Wmo, Jeugdwet en Participatiewet vastgelegd. Dit geeft de mogelijkheid om ook in de arbeidsmarkt, onderwijs en zelfstandig wonen stapsgewijs de inclusieve samenleving vorm te geven.

Op weg naar een inclusieve samenleving vereist samen nadenken en er samen naar handelen. De gemeente hoeft niet het voortouw te nemen, dat kunnen ook andere organisaties en inwoners zijn. Als het maar samen met lokale partners en bewoners gestalte krijgt, van cliëntenorganisaties tot projectontwikkelaars.
Het VN-verdrag benadrukt het belang van inspraak en medezeggenschap van mensen met een beperking. Zij zijn degenen die het beste kunnen vertellen waar zij belemmeringen in de samenleving tegenkomen en wat mogelijke oplossingen zijn.

De ervaringsdeskundigen
Voor mensen met een beperking zijn heel veel dagelijkse dingen niet vanzelfsprekend: winkelen, naar school gaan, het theater bezoeken, met de bus reizen, een paspoort aanvragen bij het gemeenteloket, naar de kroeg. Omdat er geen lift is in het gebouw, omdat ze de perronaanduiding op de digitale informatieborden op het busstation niet kunnen lezen, of de instructies op de afdeling burgerzaken niet begrijpen, of omdat ze geen aangepaste werkplek kunnen vinden.
Wanneer mensen met een beperking gevraagd wordt wat volgens hen de grootste uitdagingen zijn om tot een inclusieve samenleving te komen, staan voorbeelden als hierboven op de tweede plaats. De absolute nummer één is bewustwording. Een inclusieve samenleving begint met het bewustzijn dat niet iedereen in dezelfde mate mee kan doen.

Bouwstenen om te werken aan een inclusieve gemeente
Inmiddels zijn er landelijk 25 koplopergemeenten het pad naar de inclusieve samenleving ingeslagen. Gelderse koplopers zijn Arnhem, Ermelo, Geldermalsen en Oude IJsselstreek.
De VNG heeft een ondersteuning beschikbaar gesteld en bouwstenen die gemeenten kunnen helpen bij het opzetten van het collegeprogramma van de gemeente (zie links). Per thema geeft de VNG een aantal voorstellen voor relevante kansen en mogelijkheden gegeven.

Inclusief is dementievriendelijk
Een inclusieve samenleving is dementievriendelijk. Andersom draagt het werken aan een dementievriendelijke leefomgeving bij aan de  inclusieve samenleving voor iedereen.
Veel gemeenten geven er prioriteit aan om te starten met een dementievriendelijke leefomgeving. Ze hebben daar verschillende redenen voor:

>  In 2040 zijn er twee keer zoveel mensen met dementie als in 2016 (van 270.000 tot 538.000), dat is een enorme opgave voor gemeenten,

>  dementie is dichtbij: bijna iedereen kent wel iemand met geheugenproblemen of dementie,

>  dementie is een regressieve ziekte en er is geen genezing,

>  de zorg voor mensen met dementie is steeds intensiever naarmate de ziekte vordert; het risico van overbelasting van mantelzorgers is erg groot.

Het voordeel van starten met een campagne dementievriendelijk, is het voorwerk dat al gedaan is. Er is landelijk veel aandacht de dementievriendelijke samenleving, er is veel informatie beschikbaar over de ziekte en over het omgaan met dementie en er zijn trainingen en voorlichtingen beschikbaar die op lokaal niveau ingezet kan worden. En ten slotte brengt de opbrengst ook voor andere groepen voordelen met zich mee.

Wat is er al geleerd
Onlangs heeft kenniscentrum Zet Brabant een uitwisselingsbijeenkomst gehouden over ervaringen van gemeenten die aan de slag zijn met het realiseren van een inclusieve samenleving. Het heeft al tal van leeropbrengsten, tips en aanbevelingen opgeleverd:

>  Breda heefteen breed Platform ingesteld, dat ondersteund wordt door een onafhankelijke (proces)adviseur. Herin werken inwoners, ervaringsdeskundigen, bedrijven, scholen, clubs en verenigingen, buurtinitiatieven, maatschappelijke organisaties, gezondheidszorg en ondernemers gezamenlijk aan een inclusieve samenleving.

>  Organiseer workshops in de wijk en voer gesprekken met ervaringsdeskundigen en sleutelfiguren om de huidige stand van zaken in kaart te brengen. Vraag naar mooie voorbeelden, knelpunten en vergezichten.

>  Nodig mensen uit om samen te denken over oplossingen. ‘Hoe zou je het anders doen of zien?’

>  Begin met een quickscan: dat helpt om het eigen beleid tegen het licht te houden. Zo krijg je zicht op de blinde vlekken.

>  Organiseer een brede werkconferentie met thematafels, waar de deelnemers gezamenlijk de belangrijkste thema’s vaststellen aan de hand van de gesprekken.

>  Maak een stakeholdersanalyse: hebben we de juiste personen aan tafel met de juiste invloedssfeer om het plan sterker te maken?

>  Formuleer een gezamenlijke visie over de inclusieve samenleving. Inventariseer niet alleen de knelpunten, maar ook wat wél goed gaat. Wat willen we en wat moeten we nog?

>  Zorg voor intern draagvlak, begroot en reserveer tijd en geld, ook bij de gemeente. Maak duidelijk wat de gewenste bijdrage is van een afdeling of persoon. Mooiste is als de gemeente opdracht geeft vanuit het coalitie- of bestuursakkoord voor een inclusieve samenleving.

>  Gekozen thema’s liggen op het terrein van bejegening, fysieke toegankelijkheid, mee doen bij reguliere sportclubs en vrijetijd verenigingen.

>  Stel als gemeente een uitvoeringsplan op met een looptijd van drie tot vijf jaar met subsidieregeling voor initiatieven.

>  Stel een projectleider vast. Dit kunnen ook twee mensen zijn als het een grote gemeente betreft. Zorg voor intern eigenaarschap bij de gemeente. Benoem personen die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering op hun thema. Zoek daarbij naar gezamenlijk eigenaarschap.

>  Een actieve wethouder en ervaringsdeskundigen als ambassadeurs brengen energie en vaart in het project.

>  Co-productie is soms lastig. Toch is de grootste winst in Rotterdam het betrekken van de ervaringsdeskundigen bij alle onderdelen van het project. Samen nadenken over de opgave en prioriteiten stellen; wat buiten is naar binnen halen.

>  Wil je buiten de ‘usual suspects’ anderen betrekken, dan is hiervoor extra inzet nodig.

>  Het is belangrijk om door te pakken om de energie vast te houden.

>  Vier de quick-wins en laat die successen zien.

>  Arbeidsparticipatie is een belangrijk thema en komt terug in alle prioriteitenlijstjes.

>  Het is makkelijker om activiteiten te organiseren als het dichtbij komt of economische voordelen biedt.

>  Aanpassingen om toegankelijkheid te vergroten, zitten vaak in kleine dingen.

Zie hier het videoverslag van de bijeenkomst.

Voorbeelden van concrete activiteiten

>  App ‘Waar kan ik een invalide toilet vinden?’

>  Scan toegankelijkheid gebouwen met Adviesplan om gemeentelijk vastgoed toegankelijk te maken (ZET Brabant heeft meerdere bouwkundige adviseurs die ervaring hebben)

>  Gemeente Drimmelen heeft een klein budget beschikbaar gesteld voor initiatieven van maatschappelijke organisaties, clubs en verenigingen die bijdragen aan een inclusieve samenleving (laagdrempelig en transparant). Er zijn tien criteria vastgesteld, maximale subsidie is €10.000,-. De WWZ-Raad en Wmo Raad hebben meegedacht met de totstandkoming van de regeling. Het WWZ-Raad brengt advies uit over een aanvraag.

>  In Rotterdam heeft de gemeente, de actieve ervaringsdeskundigen tevens als ambassadeur aangenomen.

>  100% toegankelijke stembureaus

>  Ervaringssessies in een rolstoel en blinde bril als bewustwording

 Receptenmap Gelderland

Zorgbelang Gelderland/Utrecht heeft een Receptenmap ontwikkeld waarin de belangrijkste artikelen uit het VN-verdrag voor mensen met een beperking vertaald zijn naar ‘recepten om mee te doen’. Dat is gebeurd in samenwerking met tweehonderd ervaringsdeskundigen, VN-ambassadeurs en Buro Opaal. De recepten bevatten ingrediënten, bereidingswijzen, variaties, smaakmakers en de kers op de taart. Ze zijn gebundeld in een handige receptenmap. Er zijn twaalf receptenkaarten gemaakt:

  1. Toegankelijkheid: Download hier de receptenkaart Toegankelijkheid
  2. Vrijheid, veiligheid  en privacy
  3. Toegankelijke informatie
  4. Onderwijs
  5. Gezondheid en zorg
  6. Werk
  7. Vrijetijd, recreatie, sport
  8. Gelijkheid
  9. Vervoer
  10. Wonen en gezinsleven
  11. Je mening geven
  12. Een blanco receptenkaart

De provincie Gelderland zet de receptenmap in bij de toetsing van dorps- en buurthuizen op de thema’s: toegankelijkheid, toegankelijke informatie en vrijetijd & recreatie.

Meer informatie:
Zorgbelang Gelderland met www.aandeslagmethetvnverdrag.nl
Inclusief Beleid ‘ZET’ adviseert overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties over toegankelijkheid en inclusief beleid. www.wijzijnzet.nl