Scheiden Wonen en Zorg

Het scheiden van wonen en zorg en de ontwikkeling naar een participatieve samenleving heeft de verantwoordelijkheden van gemeente, zorgverleners, corporaties en burgers veranderd. Nijkerk heeft de gevolgen van deze ontwikkelingen in kaart gebracht. Daarbij is ingezoomd op de doelgroep kwetsbare burgers en zorgvragers en op de huidige en toekomstige mogelijkheden van het vastgoed. Naast het geschikter maken van de woningvoorraad, zijn er diverse integrale oplossingsrichtingen nodig om langer thuis wonen mogelijk te maken.

De gemeente Nijkerk is een van de deelnemende gemeenten in de regionale aanpak Woon Bewust FoodValley.

Deze projectbeschrijving gaat vooral in op het antwoord van de gemeente Nijkerk op het scheiden van wonen en zorg op lokaal niveau. De gemeente Nijkerk en haar partners op het gebied van wonen, welzijn en zorg, wilden weten wat de gevolgen zijn van het scheiden van wonen en zorg voor de gemeente Nijkerk. Welke mogelijke knelpunten zijn er nu en in de loop naar 2030 te verwachten voor specifieke kwetsbare groepen (verstandelijk gehandicapten, mensen met somatische, geriatrische en psychiatrische problemen)?
De toekomstige verwachte vraag is in kaart gebracht en het (geplande) aanbod is geïnventariseerd. De nieuwbouw- en renovatieplannen van de zorg- en wonenpartners zijn in beeld en er zijn oplossingsrichtingen aangedragen. Voor de partners in Nijkerk is het duidelijk dat het, om de opgaven als gevolg van het scheiden van wonen en zorg in goede banen te leiden, noodzakelijk is om samen te werken en de oplossingen integraal aan te pakken. Dan gaat het om het geschikt maken van bestaande woningen, nieuwbouw, afstemming van zorgconcepten en (zorg)vastgoed, welzijnsdiensten, regelgeving, het toewijzingsbeleid, oplossingen vanuit woontechniek, betrekken van het sociaal domein en de eerstelijnszorg georganiseerd in gebiedsteams.

Gemeenten en lokale partners zijn doordrongen van het feit dat de gezamenlijke opgave langer thuiswonen met zorg- of begeleiding , alleen mogelijk is met een goed functionerend sociaal netwerk, ondersteuning van mantelzorgers, dagbesteding, begeleiding en nabijgelegen voorzieningen en steunpunten voor ontmoeten, begeleiding en zorg. Daarbij gaat het ook om een goede aansluiting met de uitvoering van de Wmo en met de net opgestarte gebiedsteams.

Projecteigenaar

De gemeente Nijkerk is projecteigenaar en regievoerder.

Samenwerkingspartners

Alle lokale partners op het gebied van wonen, welzijn en zorg maken deel uit van de gemeentelijke regiegroep onder voorzitterschap van de wethouder.

Projectopzet

Er is een Regiegroep en een Coördinatiegroep Scheiden Wonen en Zorg ingericht. De Regiegroep komt twee keer per jaar bijeen en houdt de voortgang in de gaten. Het is de plek waar zorgpartijen, welzijnspartijen, corporaties en gemeente elkaar treffen en waar verbindingen gelegd worden op de thema’s wonen, welzijn en zorg. De Regiegroep is de plek waar inspiratie, voortgang en monitoring op het terrein van wonen, welzijn en zorg plaats kan vinden. De Regiegroep wordt voorbereid door de Coördinatiegroep.

In 2015 is de vraag gesteld vanuit de Regiegroep om meer samenhangend inzicht te krijgen in de gevolgen van het scheiden van wonen en zorg en hiervoor een overzicht van oplossingsrichtingen te bieden. Dit onderzoek is mede mogelijk gemaakt door subsidie van de provincie Gelderland.

De belangrijkste ontwikkelingen schetst de Coördinatiegroep in haar rapport Wonen en Zorg in Nijkerk (september 2015). De volledige rapportage vindt u onder de publicaties.

  • Alle lokale partners zien dat bewoners zo lang mogelijk thuis willen blijven wonen en daarin het heft in eigen handen willen nemen. Dit wordt versterkt door de vergrijzing en strengere indicering voor een intramurale plek. Thuis wonen betekent zelf regie houden. De mate waarin dit kan, hangt samen met de ondersteuning van de mantelzorg, geboden zorgconcepten thuis, beschikbare woonvormen, persoonlijke situatie en financiële speelruimte. Hier raken de Wet langdurige zorg (Wlz) en Wmo (mantelzorg) elkaar.
  • De vraag naar onzelfstandige woonruimte en intramurale verpleeghuisplaatsen neemt af. De vraag naar passende zelfstandige woningen, als reguliere woningen of verzorgd wonen (geclusterde woningen) waar volledige zorg geleverd kan worden, neemt toe. Dat vraagt om aandacht voor het geschikter maken van de bestaande woningvoorraad en voldoende kleinschalige geclusterde woonvormen.
  • Zorgorganisaties ontwikkelen dienstverleningspakketten voor zorg aan huis, de zogenoemde Volledige Pakketten Thuis (VPT). Deze extramurale diensten zijn kostenbesparend, want de verblijfkosten worden door bewoners zelf betaald (scheiden wonen en zorg). Door technologische ontwikkelingen (waaronder Domotica) wordt het in de toekomst mogelijk om overal op afstand toezicht en zorg te leveren en niet alleen in de nabijheid van een verpleeghuis of steunpunt van waaruit 24 uurs zorg geleverd wordt. Voorbeelden zijn GPS-zenders bij dementerende ouderen op het moment dat ze op pad gaan, contact met (mantel)zorgers via beeldtelefoon, skype, ipad en registratie van het dagelijks patroon via camera’s.
  • Voor mensen met een hoger inkomen is het voordeliger om thuis te blijven wonen met een zorgpakket thuis of PGB. Daarnaast kan het voor mensen voordeliger zijn om zo lang mogelijk gebruik te maken van begeleiding via de Wmo en zorg via de Zorgverzekeringswet, in plaats van het regime van de Wet langdurige zorg.
  • De betaalbaarheid van zorg, welzijnsactiviteiten en wonen voor lagere inkomensgroepen verslechtert, waardoor het voor hen lastiger wordt om `mee te doen’. Redenen hiervoor zijn dat mensen hogere eigen bijdragen voor zorg moeten betalen, een deel van de voorzieningen niet meer wordt vergoed en woningcorporaties gedwongen zijn huren te verhogen vanwege de heffingen die zij vanuit het rijk opgelegd krijgen.
  • De gemeenschap investeert in de transformatie met beperkte middelen. Bij de decentralisaties en het onderbrengen van de verantwoordelijkheid voor de Wmo en Jeugd bij gemeenten, heeft het rijk tegelijkertijd op het beschikbare budget bezuinigd.
  • Zorgpartijen kunnen niet altijd langdurige contracten afsluiten met vastgoedbeheerders, omdat zij zelf ook geen garanties hebben dat zij deze zorg de komende jaren kunnen uitvoeren en betaald krijgen via het zorgkantoor.
    Ook stagneert de ontwikkeling van nieuwe woonzorglocaties in de gemeente, omdat zorgaanbieders elders eerst moeten afbouwen alvorens in Nijkerk nieuw aanbod te kunnen aanbieden.
  • Partners in het veld signaleren een toename van mensen die nog niet in beeld waren en wel een ondersteuningsvraag hebben. Signalen komen van de corporatie na huisbezoeken in verband met achterstallige huur en van welzijnsorganisatie Sigma op basis van de contacten als gevolg van formulierenhulp. Daarnaast hebben partners weinig zicht op jongeren met een ondersteuningsvraag die volwassen worden. Een deel wil geen begeleiding meer en is `zelfstandig’. Ouderen in koopwoningen zijn minder goed in beeld.
  • Uit het onderzoek blijkt dat het aantal woningen voor ouderen met of zonder geheugenproblematiek in Nijkerk voldoende is om aan de toekomstige vraag te voldoen. De afgelopen jaren heeft Nijkerk voorgesorteerd op de afbouw van verzorgings- en verpleeghuizen en het opbouwen van een ‘flexibele schil’ van zelfstandige woningen waar op verschillende manieren zorg geleverd kan worden. De huidige woonzorgcentra vormen daarbij een belangrijk aanbod. Twee woonzorgcomplexen zijn de afgelopen jaren gerenoveerd en gemoderniseerd en zijn in te zetten voor reguliere bewoning of voor bewoners met een zorgindicatie. In de andere aanwezige woonzorgcomplexen wordt via toewijzing gergeld dat vijftig procent wordt verhuurd aan ouderen en vijftig procent aan mensen met een zorgindicatie. Bewoners kunnen gebruik maken van het Volledige Pakket Thuis voor de benodigde zorg. Mochten er meer specifieke zorgwoningen nodig zijn, dan kunnen de vrijkomende woningen ‘omgeklapt’ en toegewezen worden aan bewoners met een zorgindicatie. Helaas sluit de toewijzing van deze woningen (nog) niet aan vanwege de nieuwe regels voor woningcorporaties.
  • De gemeente constateert onvoldoende aanbod van kleinere goedkope huurwoningen in de wijk en in nabijheid van een begeleidingssteunpunt voor mensen met een verstandelijke beperking en mensen met psychiatrische problematiek (GGZ). Deze woningen hoeven niet aangepast te zijn, maar wel nabij een steunpunt waar begeleiding en ondersteuning van deze doelgroep plaatsvindt. Hier ziet de gemeente een verschuiving in bekostiging, van de Wet langdurige zorg naar de Wmo.

Preventie, welzijn en het langer thuis wonen van mensen leidt tot minder aanvragen op de Wet langdurige zorg. Dat betekent dat de ene partij de kosten heeft en de andere partij van de baten geniet. Dat leidt vaak tot keuzes en investeringen die niet effectief zijn.

Projectuitvoering

Aparte werkgroepen zijn gestart voor de voorbereiding en uitvoering van specifieke projecten onder de noemer ‘langer thuis wonen’. Voor de uitvoering van Woon Bewust (regionaal project FoodValley) is een aparte lokale projectgroep samengesteld met daarin vertegenwoordigers vanuit de gemeente, welzijnsorganisatie Sigma, de PCOB en de Woonadviescommissie VAC. De coördinatie van de vrijwillige woonadviseurs ligt bij Sigma.

In 2016 zal meer verbinding worden gelegd met toeleiders en doorverwijzers van bewoners, waaronder huisartsen, ouderenbonden, gebiedsteams en de kerken.

In 2016 zal aansluiting worden gezocht met de door de ouderenbonden georganiseerde Seniorenbeurs in maart.

Borging en toekomst

In het onderzoek Scheiden wonen en zorg is geconcludeerd dat langer thuis kunnen wonen niet alleen gaat om de stenen maar ook om een goede aansluiting op en uitvoering van de Wmo en de gebiedsteams. Nijkerk legt de verbinding tussen het project Woon Bewust, de Wmo, de gebiedsteams en de voorliggende welzijnsvoorzieningen.

In de meerjarige prestatieafspraken tussen corporaties, gemeente en huurdersorganisaties, worden afspraken gemaakt over de woonopgaven, waaronder het bouwen van voldoende goedkope sociale huurwoningen en mogelijkheden om langer thuis te kunnen wonen. Ook bij grootschalige renovatie wordt per complex gekeken naar welke aanpassingen uitgevoerd worden om langer zelfstandig wonen te bevorderen. Daarbij wordt rekening gehouden met de kosten van de aanpassingen en de verhuurbaarheid (gemeente en corporaties, onderdeel prestatieafspraken). Ook wordt het komende jaar in het kader van Woon Bewust gekeken hoe de stap naar woningaanpassing van koopwoningen door eigenaren gestimuleerd kan worden.

De gemeente sluit met verschillende zorgaanbieders contracten af. De gemeente zet in op preventie, voorlichting en advies, signalering en het versterken van het algemeen toegankelijk aanbod om te voorkomen dat (intensieve) ondersteuning nodig is. Het uitgangspunt is één contactpersoon (regisseur) en één plan, ook als er binnen een huishouden op meerdere manieren hulp nodig is.

De gemeente gaat deze ontwikkelingen in vraag en aanbod nauwlettend volgen. Elke twee jaar wordt hier onderzoek naar gedaan. Ook via het nieuwe woningtoewijzingsyteem Woningnet, wordt de vraag en wachttijd voor specifieke woningen bijgehouden. Dit nieuwe systeem biedt de gemeente veel managementinformatie om tijdig en waar nodig passende oplossingen te zoeken en te nemen.

Samen maakt sterk. Daar waar knelpunten niet lokaal op te lossen zijn op de raakvlakken Wmo, Wlz en Zvw, wil de gemeente deze gezamenlijk onder de aandacht brengen bij het Zorgkantoor, het Regionaal overleg wonen, het regionaal overleg Wmo en of het Aanjaagteam Langer Zelfstandig Wonen. Het regionaal overleg Wmo stelt een regionaal convenant met het Zorgkantoor in de regio op.

Er zijn ook nog andere oplossingsrichtingen in beeld, die vooralsnog niet in Nijkerk worden toegepast. Dit zijn onder andere:

  • extra eisen stellen aan levensloopbestendig bouwen bij nieuwbouw ten opzichte van het Bouwbesluit
  • subsidie op woningaanpassingen
  • SVN Blijverslening, een lening voor woningaanpassing van mensen met een koophuis die geen lening kunnen krijgen bij de reguliere financierders
  • organiseren van lichte netwerken in de wijk (de koffiehoek in de supermarkt, bankjes)

Focus op preventie of zorg

De gemeente zet in op een integrale aanpak van preventie, voorlichting en advies, signalering en het versterken van het algemeen toegankelijk aanbod om te voorkomen dat (intensieve) ondersteuning nodig is.

Succesfactoren

  • De goed functionerende Regiegroep met de lokale partners die vertrouwen hebben in elkaar. De deelnemers staan open voor allerlei initiatieven op het gebied van nieuwe woonvormen, nieuwe zorgconcepten en nieuwe samenwerkingsvormen.
  • Tastbare concrete dingen laten zien bij de informatiemarkten en braderieën.
  • De persoonlijke één-op-één gesprekken geven veel informatie over de motieven en wensen van bewoners die weer richting geven aan het project.

De pro-actieve welzijnsorganisatie legt verbindingen, zoekt versterking met maatschappelijke partners en is sterk in de uitvoering.

Leeropbrengsten

  • Er zijn schrijnende situaties waar mensen langer thuis willen wonen maar waar het aanpassen van de woning een onderdeel is van het probleem. Hierbij gaat het om zaken als eenzaamheid en korting op huishoudelijke hulp in huis. Dat vraagt om praktische verbindingen met de welzijnsorganisatie, vervoer, het gebiedsteam, huisartsen. En niet alleen enkel de focus op fysieke woningaanpassingen.
  • De boodschap van Woon Bewust vraagt nog altijd om structureel en regelmatig terugkerende aandacht. Het is nog niet genormaliseerd. Net zoals duurzaamheid vroeger vooral gezien werd als een ‘linkse hobby’ en nu meestal als een noodzakelijke bewuste keuze wordt gezien, zo gaat het met Woon Bewust op termijn ook. Dan is het vanzelfsprekend dat mensen bewuster voor zichzelf zorgen en preventieve maatregelen nemen.
  • Het betrekken van de ondernemers blijkt moeizaam te verlopen. Ondernemers willen niet graag geaffilieerd worden met de doelgroep senioren. Enkele ondernemers zijn wel enthousiast. In beginsel was de gemeente zoekend naar de gewenste mate van samenwerking met deze ondernemers. Uiteindelijk is voor een praktische aanpak besloten: bewoners ontvangen een folder met de adresgegevens en het aanbod van de betrokken bedrijven. In de folder staat nadrukkelijk de vrije keuze van de bewoner voor een leverancier en klusbedrijf vermeld. Bovendien neemt de gemeente afstand van de kwaliteit van de uitvoering van deze bedrijven.
  • Informatie geven over verhuismogelijkheden wanneer mensen tijdig willen verhuizen.
  • Woon Bewust is voornamelijk een communicatiecampagne. Het bereiken van ouderen op het juiste moment vraagt om kennis over communicatie en de doelgroep. Een sterke betrokkenheid van de afdelingen communicatie is daarom gewenst.
  • Voor het ‘landen’ van het project en lokale inbedding is het van belang om de lokale netwerken te betrekken bij Woon Bewust: waaronder de kerken, ouderenbonden, Vrouwen van Nu en de gebiedsteams.
  • De woningcorporaties hebben geen aanbod-op-maat van maatregelen of complexmatige aanpassingen voor huurders. De gemeente zou graag hier prestatieafspraken over willen maken met de corporaties.
  • Verbinding leggen tussen het project Woon Bewust en werkgroep dementie voor mogelijkheden betreffende woningaanpassingen specifiek voor mensen met dementie.

Kosten

Binnen het budget Wmo is een budget innovatieve Wmo-concepten opgenomen waaruit fricties in vraag en aanbod kunnen worden opgelost.

Contactgegevens

Agnes Reitsma, gemeente Nijkerk